Open main menu

Qırım Hanlığı (öz adı Qırım Yurtu, arap urufatında: قريم يورتى‎) — tarihiy Qırımtatar devleti. Avropada "Perekop Tatariyası" ve "Avropa Tartariyası" adlarınen de belli edi. 1441 s. peyda olıp 1783 s. Rusiye tarafından zapt etildi. Qırım Hanlığında üküm sürgen hanlar Geray sülâlesinden edi.

Qırım Hanlığı

Qırım Yurtu, قريم يورتى
1441 – 1783
Bayraq Tuğra
Bayraq Tuğra
Qırım Hanlığı haritada
1550 senesinde Qırım Hanlığı
Paytaht Bağçasaray
Resmiy til Eski qırımtatar tili
Resmiy din İslâm
Devlet qurumı Tabaqa-temsiliy monarhiya
Hanlar
 - ilk: 1441 – 1456 I Hacı Geray
 - soñki: 1782–1783 Şahin Geray

Münderice

TarihDeñiştir

Peyda oluvDeñiştir

Qırım Hanlığı rus tarihçılığında Altın Orda (rusça Золотая Орда) olaraq belli olğan Uluğ Ulus devleti zayıflaşqanınen peyda oldı. 1441 senesi Melek Hacı Geray han Qırım ulusınıñ mustaqilligini ilân etti, soñ Qazan (Bulğar), Sibir ve Hacı Tarhan ulusları da öyle yaptılar. Qırım Hanlığı Uluğ Ulus ve Deşt-i-Qıpçaq halef olğan edi.

QuvetleşüvDeñiştir

 
Or Qapı - qırımtatar kermeni

Osmanlı devletinen munasebetleriDeñiştir

Qırım Hanlığı Osmanlı Devletiniñ vassalı iç bir vaqıt olmadı[1]. Qırım ve Türkiye tek ittifaqdaşlar oldılar; onıñnen beraber Osman devletnıñ sultan musulmanlı halif olğan içün bazı zayıf Qırımnıñ hanlarğa ezmep almadı. Lâkin, çoqusı allarda, hanlar sultnlarğa boysunmadılar, çünki olar (Qırımnıñ hanları) Çingizidler oldılar, osmanlı sultanlar ise yoq.

CenkleriDeñiştir

Qırım — Moskoviye (Rusiye) cenkleriDeñiştir

Qırım ve Moskoviye, soñ Rusiye, sıq cenkleştıler. Lâkin başta Moskoviya Qırımnıñ em yahşı ittifaqdaş olğan edi, ve Moskoviyenıñ kinazlâr Qırımnıñ hanğa «ağa» dep aytqan ediler.

Qırım — Lehistan cenkleriDeñiştir

Ukrainağa yardım etüvDeñiştir
 
Ukraina getmanı Bogdan Hmelnitskiy ve Qırım hanı III İslâm Geray namaz qılalar

Ukraina getmanı Bogdan Hmelnitskiy Lehistan (Köral) devletinen cenkleşkende inayetini sorap Qırım hanına mektüp yazğan edi. O zaman Qırım hanı olğan III İslâm Geray red etmedi. İslâm Geraynıñ sayeñizde Hmelnitskiy ğalip çıqtı. 1654 s. Pereyaslav radası oldı, ve, Ukrainanıñ qazaqlar stegende, Ukraina Rusiyege kırdı.

Rusiyeniñ Qırımğa ekspansiyasiDeñiştir

1736 s. Rusiyeniñ Qırımnı istilâ etkeniDeñiştir

 
Rusiye ordularnıñ yoları
ZeminDeñiştir

Feldmarşal Minihniñ reberlikte Rus ordusınıñ baskınından evel, Türk Sultan Qırımnıñ Hanıñı, I Qaplan Gerayñı, Persistanda oğa yardım etmege soradı. Çoq aqıllı bir han olğan Qaplan Geray, sultanğa yazdı ki, Rusiye Qırımğa ordunıñ yoq olğanda faydalanacaq ve, belki, istilâ ettecek — han izaatnamege ıntılmadı. Lâkin Sultan, qaysı halifenen da oldı, Persistanğa ketmege çoq talap etti ve Qaplan Geray, zayıf bir Türk sulatanıñ añqav teklifni qabul etmek kerek oldı.

Rusiyeniñ baskını. Qırımnıñ yıqıluv.Deñiştir

1783 s. Rusiye İmperiyasınıñ Qırımnı zapt etkeniDeñiştir

1782 s. Şahin Geray em ağır vaqıtta ekinci kerede Qırımñın tahtqa çıqtı[2]. Rusiye 1783 s. Qırım Hanlığını zapt etti, amma soñki qırımtatar han tahtını terk etmedi ve rus saiplik aqqı Qırımda tanımadı, oñın içün Rusiye paytahtıda, Peterburgte, Rusiye imperatorniñ, II Yekaterina, fermanı köre öldürilgen (rus tarihçeler deyler ki, o Turkiyede öldürilgen). Iç bir vesiqalarnı ya da isbatlarını ki Şahin Geray inkâr etti yoq.

Tarihnı yañıdan yazılmasıDeñiştir

Qırım Hanlığını zapt etken soñ, Klüçevskiy, Qaramzin, Solovyov kibi rus tarihçıları Qırım Hanlığını "aydut devleti" olaraq köstermek içün tarihını yañıdan yazmağa başladılar. 1944 s. olğan qırımtatar sürgünliginden soñ bu esnas daa intensiv oldı.

PropagandaDeñiştir

Arbiy işDeñiştir

İqtisatDeñiştir

İhtarDeñiştir

  1. Возгрин В. Е. - "Исторические судьбы крымских татар", Мoskva // Мысль, 1992, isbn=5-244-00641-X

AtıflerDeñiştir

Wikimedia Commons saytında
Qırım Hanlığı ile bağlı kategoriya bar.
  1. Зайцев И. В. Крымское ханство: вассалитет или независимость? // Османский мир и османистика. Сборник статей к 100-летию со дня рождения А.С. Тверитиновой (1910-1973). М., 2010. С. 288-298.
  2. Gayvoronski О. "Созвездие Гераев". Aqmescit: Доля, 2003. – 107 saifesi