Qırım Halq Cumhuriyeti

Qırım Halq Cumhuriyeti
1917 – 1918

Qırım Halq Cumhuriyeti bayrağı

Bayraq

Gimn: Ant etkenmen
Paytaht Bağçasaray
Resmiy til Qırımtatar tili
Resmiy din İslâm
Devlet qurumı Cumhuriyet
Baş nazir
 - 1917 – 1918 Noman Çelebicihan

Qırım Halq Cumhuriyeti1917 senesi dekabr 26-da I Qırımtatar Qurultayında ilân etilgen bir cumhuriyettir.

Münderice

Halqara vaziyetEdit

Osmanlı DevletiEdit

Osmanlı Devletiniñ soñ eki yüz yılına baqqanımızda bir çoq vilâyetlerinde topraq coyğanını köremiz.

Avropalılarnıñ Osmanlığa “Hasta Adam” aytmaları, devletniñ ne qadar küçsüz olğanını köstere. Küçsüz olğanı içün Avropa Devletleri Osmanlı Devletini Almaniyanıñ tarafında I Cian Cenkine qoşulmağa mecbur ettiler.

1913 senesi. Osmanlı Devletinde, ükümetke kelgen İttihat ve Teraqqiy Fırqası devlette yañılıqlar ve deñişiklikler ketire. Bu yañılıqlar şübesiz Qırımnıñ siyasiy ayatını da etkiledi. Qırımtatar talebelerniñ “Vatan Cemiyeti”, “Milliy Fırqa” kibi siyasiy areketler o künlerde quruldı.

Rusiye İmperiyasıEdit

I Cian Cenkinde ağır qayıplar alğan Rusiyede mualefet ayaqlana ve II Nikolay İmperatorı tahttan çekeler. Ükümetke “Vaqtınca Ükümet” (Временное Правительство) keçe. Monarhiyadan vazgeçip, bütün zemaneviy dünyada olğanı kibi, Rusiye de deñişmege mecbur edi.

O vaqıtlarda Rusiye Devletiniñ bir parçası olğan Qırım yarımadasında da ihtilâl yelleri esmege başlay.

İsmail Gasprinskiy, Noman Çelebicihan, Asan Sabri Ayvazov, Abdureşit Mediyev ve diger qırımtatar liderleri Sankt Peterburg, Moskva, Ades, Voronej şeerlerinde tasil alğanlarında, çalışqanlarında bu deñişikliklerden etkileneler.

UkrainaEdit

Rusiye İmperiyasınıñ bu qıyın zamanlarında, Ukraina topraqlarında milletçi sesler yükselmege başlay. 1917 senesi martta Ukrain milletçileriniñ başı sayılğan Mihaylo Gruşevskiy Merkeziy Radanı toplay.

1917 senesi noyabr 7 (22)-de Rada mustaqil Ukraina Halq Cumhuriyetini ilân etti. Bu olay Rusiye topraqlarında yaşağan bütün azınlıqlar içün bir misal olıp mucadelelerine ışıq tuttı.

Qırımda VaziyetEdit

Qırım o zamanlarda Rusiye İmperiyasınıñ içinde Tavrida Guberniyasınıñ (vilâyetniñ) bir parçası sayıla edi.

1917 senesi. Aprel 7 künü Aqmescitte “Bütünqırım Musulmanları Kongressi” toplandı. Bu toplaşuvğa Qırımnıñ çeşitli şeer ve köylerinden 1500-den çoq kişi qatıldı. Kongresste eñ aktiv olğanlar Vatan Cemiyetinden Seyitcelil Hattat, Ablâkim İlmiy, Asan Sabri Ayvazov kibi milletçiler edi. Kongresste Qırım Musulmanları Merkeziy İcra Komiteti belirlendi. Nоman Çelebicihan komitetniñ reisi ve Qırım Müftisi saylandı, Cafer Seydamet ise o küngece Rusiye Ükümetiniñ ellerinde olğan Vaqıf Komissiyasınıñ reisligine saylandı. Ekisi de o zaman Qırımda degil, cenkte ediler.

Bu vaqıtlarda erkesniñ aqlından keçken “Qırım Qırımlılarnıñdır!” fikri aydınlarımız tarafından cesürce aytılmağa başlandı.

1917 senesi Oktâbrde İcra Komitetiniñ bir toplaşuvında Nоman Çelebicihan Qırımnıñ kelecegini belirlenmesi Qurultaynıñ toplanmasınen mümkün olacağını söyledi ve bu fikir qabul etilip Qurultaynıñ toplanması qararı alındı.

Qurultayğa 76 vekil saylandı. Olardan 24-dü Yalta uyezdinden, 19-ı Aqmescit uyezdinden, 16-sı Kefe uyezdinden, 11-i Kezlev uyezdinden ve Or Qapı uyezdinden 6 vekil. Vekillerniñ aralarında dört qadın: Şefiqa Gasprinskaya, Anife Bоdaninskaya, İlhan Tohtar, Hatice Avcı da bar edi.

QurultayEdit

Qurultay Dekabr 9 künü Bağçasaraynıñ Hansarayında açıldı.

Birçoq toplaşuvnıñ artından Dekabr 26-da Qurultay Qırımtatar Esas Qanunını qabul etti. Eñ müim maddeleri:

  • Madde 1 Qurultay er bir milletniñ kendi iradesi ile milliy ayatını idare etmesini qabul ete.
  • Madde 4 Meclis-i Mebusannıñ (parlamentniñ) alelhusus tоplaşuvları kendi tarafından tayin eteler. Fevq ül-ade tоplaşuvlar ise azalarnıñ üçten birisiniñ başqanlıqtan resmiyen talebe ile tоplanır.
Qurultay Meclis-i Mebusanıñ (Parlament) qurulmasına qarar bere. Milliy Parlament içün saylavlar er üç senede bir kere yapılacaq. Mecliske saylav hususları:
- Sayılma-saylanma aqqı qadın-erkek 20 yaşını toldurğan er kes içün birdir. (Bu husus İslâm ve Türk Dünyasında ilk olıp, tarihqa keçti)
- Gizli rey.
- Açıq saylav.
Bu hususlar zemaneviy Avropada bile çoq daa keç qabul etilgen edi. Meselâ Türkiyede bu müim mesele 1930-larda qabul etile.
  • Madde 7 Qurultay qanun yaratıcılıq akimiyetiniñ, icralıq akimiyetiniñ, yuridik akimiyetiniñ er biriniñ bütünleyin mustaqilliklerni qabul etmeknen milliy idarede er bölükniñ öz dairelerinde uquqiy ceetten saip оlmasını qabul eter.
  • Madde 17 Qurultay Qırımda tatarlar arasında оlğan mırzalıq, beylik, çelebilik, duhоvnıylıq, dvоrânlıq, knâzlıq, meşçanlıq, pоselânlıq kibi unvanlarnı ve оlarnıñ bergen imtiyazlarını lâğu ete.
Mırza, bey, çelebi, knâz kibi lağaplardan vazgeçildi.

Qurultay bu yañılıqlarnıñ yalıñız demokratik bir devlette mümkün olacağını diqqatke alıp, Qırım Halq Cumhuriyetini ilân etti.

Devlet SimvollarıEdit

Geray Hanlarınıñ taraq tamğalı mavı bayrağı cumhuriyet bayrağı oldı. Nоman Çelebicihannıñ “Ant Etkenmen” şiiri Milliy Gimn sayıldı.

OrduEdit

Cumhuriyetiniñ ordusını, Rusiye İmperiyasınıñ ordusınıñ içinde olğan Qırım Süvari Alayı ve Qırımtatar piyade askerleri teşkil etti.

ÜkümetEdit

Dekabr 28-de Qurultay Cumhuriyetniñ Ükümetini qurdı. Ükümet Reisi ve Adalet naziri - Noman Çelebicihan, Hariciye ve Mudafaa İşleri naziri - Cafer Seydamet, Maarif İşleri naziri – Amet Özenbaşlı, Maliye ve Vaqıf İşleri naziri – Seyitcelil Hattat, Diyanet İşleri naziri – Amet Şükri saylandı.

Cumhuriyetniñ sоñuEdit

Ukraina Radası Qurultay toplantısına hayırlama mektübini yolladı, Rusiyeniñ Bolşevik Ükümeti ise Qırımtatar Qurultayını ve Ükümetini tanımadı.

Rusiyede ükümetke kelgen bolşevikler yaş cumhuriyetni devirip yarımadada kommunist rejimini qurmaq istey ediler. Bunıñ içün Aqyarda toplanğan Arbiy İhtilal Komiteti Qara Deñiz Flotunıñ gemilerini Aqyardan Kezlev, Yalta, Kefe, Keriç ve diger şeerlerge yollayıp Cumhuriyet askerlerinen qattı uruşmağa başladı.

Yanvar 16-da fevralniñ başına qadar Alma özeni, Aqyar ve Bağçasaray yaqınlarında cenk süre edi. Süyren köyüniñ yaqınlarında 40 biñlik bolşevik ordusınen cenkleşken 3 biñ kişilik Cumhuriyet ordusı mağlüp oldı. Bunıñ artından, Qırımnı istilâ etken bolşevikler Cumhuriyetiniñ feshini ilân ettiler. Qırım Cumhuriyeti Ükümetiniñ Reisi Çelebicihan Aqyarda zindanğa qapatıldı. 1918 senesi fevral 23-de de idam etildi.


Böyleliknen tarihta ilk Qırımtatar Cumhuriyeti yoq oldı.

MenbalarEdit

  • QIRIM.net
  • Yunus Qandım "Küreş meydanını оt basmaz", Aqmescit, 2002